Μια αόρατη απειλή μας έχει ωθήσει στα όρια. Δεν είναι έκπληξη ότι το μυαλό είναι εξουθενωμένο

Άρθρο της Emma Kavanagh, 24 Οκτωβρίου 2021

Η Dr Emma Kavanagh είναι ψυχολόγος και εξειδικεύεται στο πώς οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν τα επακόλουθα των καταστροφών. Έχει γράψει το βιβλίο How to Be Broken

Μην είστε αυστηροί με τον εαυτό σας αν η εποχή του Covid σας επηρεάζει. Χρειαζόμαστε εκτόνωση από όλο το στρες.

Για μένα, ήταν ένα παπούτσι. Ένα παπούτσι που έλειπε. Δεν ήταν καν ένα καλό παπούτσι, ήταν απλά κάτι που φορούσα για να βγάλω βόλτα τον σκύλο. Αλλά είχε χαθεί. Μάλλον στο ίδιο μέρος που πάνε όλες οι χαμένες κάλτσες. Και, πραγματικά, μετά από τα δύο αυτά τελευταία χρόνια, θα περίμενε κανείς να το ξεπεράσω αμέσως. Άλλωστε, έχω επιζήσει από μία πανδημία.

Αντιθέτως, έκατσα στο σκαλοπάτι κι έβαλα τα κλάματα.

Τα δύο τελευταία χρόνια έχουμε φτάσει στα όριά μας, και σε κάποιες περιπτώσεις τα έχουμε ξεπεράσει. Έχουμε ζήσει σε ένα περιβάλλον διαρκούς και αόρατης απειλής. Αυτή η αίσθηση απειλής ενεργοποιεί το μεταιχμιακό μας σύστημα. Το μεταιχμιακό σύστημα είναι καταπληκτικό: μας μεταφέρει πληροφορίες χωρίς να πρέπει να κάνει όλη τη διαδρομή μέσα από τα πιο εξελιγμένα τμήματα του εγκεφάλου μας. Αυτό σημαίνει ότι μπορούμε να αντιδράμε στιγμιαία σε κάποια πράγματα.

Όταν αντιμετωπίζουμε στρες, βασιζόμαστε σε αυτό το τμήμα του εγκεφάλου πολύ περισσότερο. Αυτό είναι καλό αν πρέπει να φύγουμε γρήγορα μπροστά από ένα λεωφορείο που έρχεται κατά πάνω μας, αλλά όχι και τόσο καλό όταν προσπαθούμε να κάνουμε περίπλοκα πράγματα όπως να θυμηθούμε ότι η καφετιέρα δεν μπαίνει στο ψυγείο, για όνομα του Θεού!

Ο προμετωπιαίος φλοιός, το εξελιγμένο τμήμα, χάνει στη μεγάλη εγκεφαλική μάχη. Δείχνει λιγότερη δραστηριότητα όταν αντιμετωπίζουμε στρες. Κι έτσι είμαστε πιο επιρρεπείς σε λάθη, η λογική σκέψη είναι πιο δύσκολη, και οι αποφάσεις μας φαίνονται ακόμα πιο περίπλοκες. Και έτσι, όταν μας οδηγεί το μεταιχμιακό σύστημα, αυτό που μας μένει είναι το συναίσθημα.

Και μια γυναίκα, που κάθεται σε ένα σκαλοπάτι και κλαίει επειδή έχασε ένα παπούτσι.

Σκεφτόμαστε ότι θα έπρεπε να έχουμε συνηθίσει πια. Όμως, για πολλούς από εμάς, οι εγκέφαλοί μας παραμένουν σε επιφυλακή. Το μεταιχμιακό σύστημα κυριαρχεί ακόμα. Είναι λογικό, γι’αυτό σχεδιάστηκε άλλωστε.

Αλλά αυτό σημαίνει ότι μπορεί να αντιδράμε με πιο συναισθηματικό τρόπο σε σχέση με πριν. Ότι θα ξεχνάμε πιο εύκολα, θα εκνευριζόμαστε πιο γρήγορα. Θα προσπαθούμε να παρηγορηθούμε από όποιο μικρό εμπόδιο μας ταλαιπωρεί σήμερα.

Μια τεχνική που αποδεδειγμένα βοηθάει στην αντιμετώπιση αυτού του φαινομένου λέγεται επανεκτίμηση (reappraisal) και λειτουργεί βοηθώντας τον προμετωπιαίο φλοιό να μιλήσει με το μεταιχμιακό σύστημα – ουσιαστικά να του πει να ηρεμήσει επιτέλους. Το πρόβλημα βέβαια είναι ότι ο προμετωπιαίος φλοιός δυσκολεύεται να το κάνει αυτό όταν είμαστε κουρασμένοι ή άρρωστοι ή… σωστά το μαντέψατε, αγχωμένοι.

Αυτό που μας λέει η έρευνα στην ψυχολογία είναι το εξής: η κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε τώρα, όπου όλοι αισθάνονται στα όριά τους αλλά δεν μπορούν ακριβώς να κατανοήσουν γιατί – είναι αυτό που συμβαίνει όταν κάποιος έχει επιζήσει από μια καταστροφή. Όταν κάποιος επιβιώνει από αυτό που έχουμε ζήσει, το αποτέλεσμα είναι να μας νικούν οι μικροσκοπικές καταστροφές.

Θα περάσει. Η έρευνα μας λέει και αυτό. Ο εγκέφαλος είναι απίστευτα ευπροσάρμοστος και θα βρει έναν τρόπο να ανταπεξέλθει σε αυτή την κατάσταση. Στους επιζήσαντες από καταστροφές, το μετατραυματικό στρες (PTSD) εμφανίζεται σε μικρό ποσοστό. Για την πλειονότητα, επιστρέφουν στο πώς λειτουργούσαν πριν. Για ένα άλλο ποσοστό, θα βιώσουν αυτό που ονομάζεται μετατραυματική ανάπτυξη, μια θετική επίπτωση που συχνά αγνοούμε. Αυτή η κρίση θα τους κάνει δυνατότερους. (Για παράδειγμα, σε έρευνες σε πρώτους ανταποκριτές, η μετατραυματική ανάπτυξη μετά από κάποιο οδυνηρό περιστατικό έδειξε ποσοστά επικράτησης 40-75%.)

Είναι ακόμα νωρίς στην ανάλυσή μας για τις επιπτώσεις της πανδημίας, αλλά δεν υπάρχει λόγος να αμφισβητήσουμε την επιχειρηματολογία σε μια εργασία της Emma PeConga και άλλων που λέει ότι “η μακροχρόνια συναισθηματική ανθεκτικότητα θα είναι το πιο κοινό αποτέλεσμα”. Για τώρα, δεν μπορώ να κάνω τα πράγματα καλύτερα. Δεν μπορώ να σβήσω ό,τι έχετε υποφέρει και τι θα αντιμετωπίσετε στο μέλλον. Μπορώ όμως να σας πω – είναι εντάξει. Είναι εντάξει να κάτσετε στο σκαλοπάτι και να κλάψετε για ένα χαμένο παπούτσι. Είναι εντάξει να αισθάνεστε έντονη κούραση μετά από μια σύντομη περίοδο συγκέντρωσης ή να αισθάνεστε ότι δεν μπορείτε να συγκεντρωθείτε καθόλου. Είναι εντάξει να αισθάνεστε εξουθενωμένοι.

Η έρευνα στην ψυχολογία έχει δείξει ότι όταν το κάνουμε αυτό, όταν αποδεχόμαστε τα συναισθήματά μας αντί να προσπαθούμε να τους εναντιωθούμε, υπάρχουν μερικές επιπτώσεις. Μειώνει τον δευτερεύοντα παράγοντα στρες – το να αγχωνόμαστε επειδή αγχωνόμαστε. Τα συναισθήματα εντείνονται όταν τους δίνουμε προσοχή. Όταν μαλώνουμε τους εαυτούς μας για αυτό που αισθανόμαστε, προσθέτουμε σε αυτή την προσοχή. Έτσι είναι πιο πιθανό να σκεφτόμαστε αρνητικά και να αισθανόμαστε όλο και πιο άσχημα.

Η μνήμη μας λειτουργεί με έναν τρόπο που είναι γνωστός ως state-dependent (εξαρτάται από την κατάσταση), κάτι που σημαίνει ότι όταν αισθάνεστε λυπημένοι, είναι πιο εύκολο να θυμηθείτε κι άλλες στιγμές κατά τις οποίες ήσασταν λυπημένοι. Και ούτω καθεξής.

Το να ονοματίσουμε το συναίσθημα χωρίς να το κρίνουμε μπορεί να βοηθήσει. Όταν αναγνωρίζουμε το πώς αισθανόμαστε, τραβάμε πάλι στο προσκήνιο τον προμετωπιαίο φλοιό και του επιτρέπουμε να ηρεμήσει το μεταιχμιακό σύστημα. Και να θυμάστε ότι δεν υπάρχουν άσχημα συναισθήματα. Τα συναισθήματα είναι εκεί σαν πινακίδες, για να μας υποδεικνύουν ότι υπάρχει κάτι που πρέπει να προσέξουμε στο περιβάλλον μας. Είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε το πώς αισθανόμαστε και να επιτρέψουμε στους εαυτούς μας να το αισθανθούμε.

Κλαίω για ένα χαμένο παπούτσι όχι επειδή τα έχω χάσει τελείως. Ή όχι ακόμα, τουλάχιστον. Κλαίω για ένα χαμένο παπούτσι επειδή ήταν η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι για το ταλαιπωρημένο, εξουθενωμένο μου μυαλό. Και όταν το μυαλό σας είναι κουρασμένο από την πανδημία, καμιά φορά είναι το μόνο που μπορείτε να κάνετε. Επιτρέψτε στον εαυτό σας να θρηνήσει για αυτές τις μικροσκοπικές καταστροφές και θυμηθείτε ότι δεν είστε μόνοι.

Leave A Reply