Περί τρίχας των σκύλων· ανοικτής πρόσβασης και δημόσιας κατανόησης της επιστήμης

Από τη Mriganka Awati – Eιδικός ακαδημαϊκών ερευνών, Editage Insights

‘Οι τρίχες των σκύλων προκαλούν καρκίνο’. Αυτός ήταν ο λόγος που έδωσε μία υποψήφια εργαζόμενη σε μία γνωστή μου όταν αρνήθηκε την πρόταση της να δουλέψει για αυτήν ως προσωρινή οικιακή βοηθός. Είχε μόλις μάθει ότι στο σπίτι υπήρχε ένας σκύλος για κατοικίδιο. Η γνωστή μου είναι συνηθισμένη στο να αντιμετωπίζει επισκέπτες που γενικώς φοβούνται τα σκυλιά, αλλά αυτή η πρωτάκουστη αιτία την έκανε να μην ξέρει πως ακριβώς να αντιδράσει.

Τα ιατρικά θέματα που έχουν να κάνουν με τα κατοικίδια και που συνήθως τίθενται υπό εξέταση από τους ειδικούς είναι οι αλλεργίες και κάποιες πιθανές ζωονοσογόνες  μολύνσεις. Τουλάχιστον εγώ δεν είχα ακούσει ποτέ ότι υπήρχε ο φόβος να πάθει κάποιος καρκίνο μέχρις ότου έμαθα για τη συγκεκριμένη περίπτωση. Αυτή η υποψήφια εργαζόμενη φαίνεται να είχε τόση πίστη σε αυτό που έφτασε στο σημείο να αφήσει μία ευκαιρία για δουλειά να πάει χαμένη.

Πως έφτασε αυτή η γυναίκα, που δεν έχει κανένα επιστημονικό υπόβαθρο, στο σημείο να σχηματίσει μία τέτοια ακράδαντη άποψη πάνω σε ένα επιστημονικό θέμα; Στην προκειμένη περίπτωση, μπορούμε να κάνουμε μόνο υποθέσεις. Να όμως κάτι ενδιαφέρον : όταν άρχισα να πληκτρολογώ τη φράση ‘μπορούν οι τρίχες των σκύλων…’ στο Google, η πρώτη προτεινόμενη αυτόματη συμπλήρωση που μου έβγαλε ήταν το ‘…να προκαλέσουν καρκίνο’.

Προφανώς – όσο έκπληξη και αν μου κάνει – αυτό είναι ένα αρκετά διαδεδομένο θέμα αναζήτησης, και λογικά από κάπου θα πρέπει να ξεκίνησε. (Την ίδια ώρα, αν η λειτουργία αυτόματης συμπλήρωσης βγάζει διαρκώς πρώτη αυτή την επιλογή, δεν σημαίνει ότι αυτή θα συνεχίσει να βρίσκεται στην ίδια θέση; Ακόμα και εκείνοι που δεν έχουν σκοπό να ψάξουν για τη συγκεκριμένη φράση θα το κάνουν από περιέργεια· εξάλλου, είναι σίγουρα τρομακτική η σκέψη ότι οι τρίχες των σκύλων μπορούν να προκαλέσουν καρκίνο).

Οι παράγοντες που διαμορφώνουν τη δημόσια κατανόηση της επιστήμης είναι ένα συναρπαστικό και εξαιρετικής σημασίας πεδίο μελέτης. Δεν είναι αυτό όμως στο οποίο θέλω να επικεντρωθώ στο παρόν άρθρο. Καθώς εξέταζα τον ισχυρισμό ότι ‘οι τρίχες των σκύλων προκαλούν καρκίνο’ στο διαδίκτυο, βρήκα μερικές πρωτότυπες ερευνητικές εργασίες πάνω στο θέμα. Σε κάποιες περιπτώσεις, έπεσα πάνω σε άρθρα που ήταν προσβάσιμα μόνο επί πληρωμή. Βρήκα όμως και αρκετά άρθρα στα οποία η πρόσβαση ήταν ελεύθερη και τα οποία αφορούσαν τη σχέση μεταξύ της στενής επαφής με τα ζώα και της εμφάνισης καρκίνου στους ανθρώπους. Και αυτό με έκανε να αναρωτιέμαι το πόση αξία έχει η ανοικτή πρόσβαση (open access) στο ευρύ κοινό. 

Όλο το ελεύθερα διαθέσιμο ερευνητικό υλικό που υπάρχει αναφορικά με τον ισχυρισμό αυτόν είναι αρκετό για να καταλάβει κανείς ότι δεν υπάρχουν χειροπιαστά αποδεικτικά στοιχεία που να τον υποστηρίζουν. Κάτι πολύ σημαντικό, αν λάβει κανείς υπόψη το πόσο συχνές φαίνονται να είναι οι αναζητήσεις που αφορούν το συγκεκριμένο θέμα. Και αυτό είναι μόνο ένα από τις εκατοντάδες επιστημονικών θεμάτων για τα οποία ένας απλός πολίτης θα μπορούσε να αναζητήσει πληροφορίες. Άρα τα πιθανά πλεονεκτήματα της ανοικτής πρόσβασης στον γενικό πληθυσμό είναι τεράστια, και είναι αυτά που συχνά αποτελούν και τη βάση των επιχειρημάτων υπέρ της ανοικτής πρόσβασης.

Κάποιοι μπορεί να πιστεύουν ότι η αξία της ελεύθερης πρόσβασης ενός μη εξειδικευμένου κοινού σε πρωτότυπα επιστημονικά άρθρα είναι αμφισβητήσιμη, γιατί τα άρθρα αυτά πιθανώς να είναι πολύ τεχνικά για να μπορέσουν να τα κατανοήσουν και να τα ερμηνεύσουν, όπως υποδεικνύει το παρακάτω σχόλιο ενός άρθρου:

‘Η ιδέα ότι το ευρύ κοινό θα έπρεπε να έχει τη δυνατότητα πρόσβασης στην έρευνα για την οποία πλήρωσε ακούγεται ωραία, αλλά οι εργασίες αυτές είναι υπερβολικά τεχνικές, πολύ συγκεκριμένες, και ελάχιστα χρήσιμες σε κάποιον που δεν κατέχει την κατάλληλη εξειδικευμένη γνώση.’

Η αντίθετη άποψη λέει ότι ανεξάρτητα από το επίπεδο ικανότητας ενός μη εξειδικευμένου ατόμου να βρει και να κατανοήσει τα άρθρα, η πρόσβαση σε αυτά μπορεί να ενισχύσει τη δημόσια κατανόηση της επιστήμης – μία θέση που αντικατοπτρίζεται στην ακόλουθη δήλωση σε μία έκθεση από το Κοινοβούλιο του Ηνωμένου Βασιλείου

‘Δεν είναι δουλειά ούτε των εκδοτών, ούτε των ακαδημαϊκών να αποφασίζουν ποιος επιτρέπεται και ποιος δεν επιτρέπεται να διαβάζει τα επιστημονικά άρθρα. Η συνεχής αύξηση του ενδιαφέροντος που δείχνει το ευρύ κοινό για τα ερευνητικά ευρήματα είναι πολύ ενθαρρυντική. Είναι προς το συμφέρον της κοινωνίας να αυξάνεται η δημόσια κατανόηση της επιστήμης. Η βελτίωση της πρόσβασης του κοινού στα ερευνητικά ευρήματα θα πρέπει να ενθαρρύνεται και από τους εκδότες, και από τους ακαδημαϊκούς και από την πολιτεία.’

Στη συνέχεια, προσπάθησα να δω αν υπάρχουν στοιχεία που να στηρίζουν την άποψη ότι η ανοικτή πρόσβαση έχει άμεσο αντίκτυπο στο μη εξειδικευμένο κοινό και την κατανόηση που αυτό έχει για την επιστήμη. Μέχρι στιγμής τα στοιχεία που υπάρχουν φαίνεται να είναι πολύ λίγα. Κάποιες προσπάθειες που έγιναν προς αυτή την κατεύθυνση ήταν μικρής κλίμακας· για παράδειγμα, μία μελέτη που χρησιμοποίησε ομάδες εστίασης έδειξε ότι τα άτομα που βρίσκονται εκτός του ακαδημαϊκού χώρου πιστεύουν ότι η ανοικτή πρόσβαση έχει πλεονεκτήματα για το μη εξειδικευμένο κοινό. Κάποιες έδειξαν ότι υπάρχει μία έμμεση θετική επίδραση, όπως είναι η εξάπλωση των ερευνών ανοικτής πρόσβασης μέσα από πλατφόρμες όπως είναι το Wikipedia. Δεν υπάρχουν όμως πολλές μελέτες που να έχουν εξετάσει σε βάθος τον άμεσο αντίκτυπο που η ανοικτή πρόσβαση μπορεί να έχει.

Χρειάζονται αδιάσειστα στοιχεία; Δεν είναι αρκετή η εύλογη εικασία ότι η πρόσβαση σε βασικά επιστημονικά άρθρα είναι πιο πιθανό να βοηθήσει παρά να εμποδίσει τη γενικότερη κατανόηση των επιστημονικών θεμάτων; Νομίζω ότι οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα θα έπρεπε να είναι ναι και όχι, αντιστοίχως.

Γιατί χρειαζόμαστε στοιχεία αναφορικά με το εύρος του αντικτύπου της ανοικτής επιστήμης; Το γεγονός ότι η ανοικτή πρόσβαση υπάρχει εδώ και καιρό – περίπου δύο δεκαετίες – είναι από μόνο του αρκετό για να μας κάνει να θέλουμε να αποκτήσουμε, ή και να απαιτήσουμε, στοιχεία. Επιπλέον, στο διάστημα αυτό έχουν συντελεστεί πολλές εξελίξεις στον επιστημονικό χώρο που σχετίζονται με την ανοικτή πρόσβαση: πολλοί χρηματοδότες πλέον απαιτούν να υπάρχει ανοικτή πρόσβαση στις έρευνες, με πρωτοβουλίες όπως είναι το Plan S να γίνονται όλο και πιο συχνές. Κάθε στοιχείο που να αποδεικνύει ότι η ανοικτή πρόσβαση έχει θετική επίδραση στη δημόσια κατανόηση της επιστήμης μπορεί να συνεισφέρει σημαντικά στην υλοποίηση προτάσεων ή πολιτικών που να καθιστούν την ανοικτή πρόσβαση υποχρεωτική, τουλάχιστον όσον αφορά συγκεκριμένους ερευνητικούς τομείς, όπως είναι η υγεία και η ιατρική. Παράλληλα, μπορεί να βοηθήσει τους διαμορφωτές πολιτικής να βρουν πολλαπλούς αποτελεσματικούς τρόπους για να μπορούν να δημοσιεύονται τα άρθρα με ανοικτή πρόσβαση. Ακόμα και όταν δεν είναι υποχρεωτικό, η ύπαρξη στοιχείων θα μπορούσε να βοηθήσει τους ερευνητές να επιλέξουν οι ίδιοι  να δημοσιεύσουν τα ευρήματα τους με ανοικτή πρόσβαση, ειδικά αν τα θέματα των άρθρων τους έχουν μεγάλο ενδιαφέρον για το ευρύ κοινό.

Ίσως το πιο σημαντικό είναι ότι θα μπορούσαν να βοηθήσουν στη δημιουργία πολιτικών που σχετίζονται με την αύξηση του ενδιαφέροντος και της συμμετοχής του κοινού και την εκπαίδευση του. Η δημόσια κατανόηση της επιστήμης και η προσβασιμότητα στην ερευνητική γνώση περιλαμβάνουν πολλά περισσότερα από την ελεύθερη πρόσβαση σε πρωτότυπα ερευνητικά άρθρα και μόνο. Η επιστημονική κοινότητα έχει ήδη αρχίσει να υιοθετεί διαφόρων ειδών μέτρα για να μπορεί να έρχεται πιο εύκολα σε επαφή με το ευρύ κοινό (δημοσιεύοντας, για παράδειγμα, απλοποιημένες περιλήψεις ερευνητικών άρθρων). Αυτή η πρακτική βέβαια δεν είναι αρκετά διαδεδομένη, και τέτοιου είδους περιλήψεις, ή άλλο αξιόπιστο ερευνητικό υλικό χωρίς πολλές ορολογίες, για όλα τα πιθανά θέματα γενικού ενδιαφέροντος μάλλον δεν υπάρχουν. Διαφορετικά, ίσως δεν θα υπήρχε καν ανάγκη να συζητάμε για τα προτερήματα της ανοικτής πρόσβασης στο ευρύ κοινό.

Επιστημονικοί μύθοι που να έχουν να κάνουν με οποιοδήποτε θέμα μπορούν να εμφανιστούν και να εξαπλωθούν ανά πάσα στιγμή, και να επηρεάσουν τη λήψη μικρών ή μεγάλων προσωπικών αποφάσεων. Γίνεται πλέον αντιληπτό ότι η ψευδής επιστημονική πληροφόρηση και οι ψευδείς ειδήσεις μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά την κοινωνία. Γι’ αυτό και είναι πολύ σημαντικό η πληροφόρηση να φτάνει στον γενικό πληθυσμό κατευθείαν από το στόμα των ερευνητών, χωρίς διαστρεβλώσεις. Αν υπάρξουν επαρκή στοιχεία ότι η ανοικτή πρόσβαση μπορεί να συμβάλλει σε αυτό, η επιστημονική κοινότητα, καθώς και άλλοι ενδιαφερόμενοι, μπορούν να επικεντρώσουν κάποιες από τις προσπάθειες τους στο να εκπαιδεύσουν το ευρύ κοινό έτσι ώστε να μπορεί να βρίσκει τα κατάλληλα επιστημονικά άρθρα και να επιβεβαιώνει οποιοδήποτε θέμα επιστημονικής φύσης, αν δεν υπάρχει κάποια άλλη αξιόπιστη ή περισσότερο κατανοητή πηγή.

Οι συζητήσεις και ο διάλογος που έχουν να κάνουν με την ανοικτή πρόσβαση τείνουν να επικεντρώνονται στην επίδραση που αυτή έχει στην ακαδημαϊκή κοινότητα – στους ερευνητές, τους εκδότες και σε άλλους σχετικούς ενδιαφερόμενους. Κατά συνέπεια, ένα μεγάλο μέρος της έρευνας σχετικά με τον αντίκτυπο της ανοικτής πρόσβασης είναι πιθανό να επικεντρώνεται και αυτό στην ίδια την κοινότητα. Αν όμως πιστεύουμε στη δυνατότητα της ανοικτής πρόσβασης να έχει έναν ευρύτερο θετικό αντίκτυπο, και πιο συγκεκριμένα, στη δυνατότητα της να ενδυναμώνει το ευρύ κοινό, τότε πρέπει να αρχίσουμε συστηματικά να εξετάζουμε το αν μπορεί πραγματικά να το κάνει.

Πιθανώς στο μέλλον, με την ύπαρξη επαρκών στοιχείων, να επιβάλλεται όλα τα άρθρα που έχουν να κάνουν με τα κατοικίδια και την ανθρώπινη υγεία να δημοσιεύονται με ανοικτή πρόσβαση, έτσι ώστε λιγότεροι άνθρωποι να φοβούνται ότι μπορεί να πάθουν καρκίνο αν έρθουν σε επαφή με έναν σκύλο.

Για την πηγή:     https://doi.org/10.34193/EI-A-15304

Leave A Reply